Дэмакратыя не заканчваецца на першых сумленных выбарах. Далей яна альбо ўкараняецца, альбо пакрысе здае назад.
Глава 5. Ці перажыве рэспубліка пяць гадоў?
Мінуў стол, рэформы прынятыя, выдаткі размеркаваныя, хтосьці застаўся задаволены, хтосьці не. Мінулі выбары, улады змяніліся. Здаецца, можна выдыхнуць.
[01] ПЛЮРАЛІЗМ ЭЛІТАЎ І ЯКАР
Пры ўсіх розначытаннях аб тым, што такое дэмакратыя, ёсць адна мінімальная прыкмета, без якой дэмакратыі не бывае ўвогуле. Гэта плюралізм элітаў: ёсць прынамсі дзве элітарныя групы, якія могуць змяняць адна адну. Няма кагосьці аднаго, хто б кантраляваў усе рэсурсы і інстытуты бестэрмінова. Калі зменьвацца няма чаму, бо канкуруючых груп папросту няма, то не будзе і самой дэмакратыі, як бы прыгожа ні выглядалі інстытуты на паперы.
Каб адна элітарная група магла змяніць другую, у пераможаных мусіць заставацца магчымасць працягваць удзельнічаць у палітыцы на больш-менш роўных умовах. Пераможаныя не губляюць арганізацыю, рэсурсы, доступ да медыя і, галоўнае, не губляюць жыццё.  Калі параза азначае забыццё ці рэпрэсіі, у пераможаных застаецца толькі адзін рацыянальны выбар: трымацца за ўладу любой цаной, бо губляць ім больш няма чаго. Гэта не значыць, што ўлады мусяць мець абсалютную недатыкальнасць. Ад крымінальнага кодэкса ніхто не абаронены, і кожны мусіць несці адказнасць за свае злачынствы.
На практыцы даволі складана забяспечыць адначасова і магчымасць удзельнічаць у палітычным жыцці, і абавязак несці адказнасць за свае злачынствы. У кожным канкрэтным выпадку давядзецца ўзважваць усе за і супраць і вырашаць на месцы.
Гістарычная даведка
У доўгатэрміновай перспектыве мае значэнне не тое, хто менавіта апынуўся ва ўладзе ў канкрэтны момант, а па якіх правілах ён туды трапіў.
Польшча, 1993
Дэмакраты, якія вытурылі камуністаў, прайгралі выбары. Камуністы выйгралі і кіравалі краінай чатыры гады. Праўда, ужо па новых правілах. Гэта добры тэст: дэмакраты былі гатовыя аддаць уладу, а былая старая эліта была гатовая ўзяць уладу і граць па-новаму. Лічыцца, што пасля дзвюх такіх мірных ратацый улады сістэма ўжо адносна бяспечная і можа самастойна падтрымліваць пэўны ўзровень дэмакратычнасці. Праўда, не ўсё было гладка. Лех Валенса, прэзідэнт з дэмакратычнага лагера, у нейкі момант спрабаваў граць не па правілах і бліжэй да канца свайго тэрміна хацеў зладзіць рэферэндум.
Гэтага не адбылося, але сам факт паказальны: нават дэмакраты, якія перамаглі, не заўжды дзейнічаюць дэмакратычна. І дарэшты розныя бакі тады так і не пагадзіліся на агульныя правілы гульні. Частка больш правага крыла былой апазіцыі лічыла стол перамоў здрадай, а саму рэспубліку – пабудаванай на нелегітымных падставах, якія рана ці позна прыйдзецца перапісваць. Гэтая крыўда нікуды не падзелася і праз дзесяцігоддзі стала палівам для аўтарытарнага праекта.
Расія, 1993–1996
Гэта прыклад таго, наколькі кепска могуць развівацца падзеі. У 1993 годзе канфлікт прэзідэнта Ельцына і парламента дайшоў да выкарыстання танкаў і штурму будынка парламента. Нармальнай мірнай ратацыі пасля гэтага ўжо не адбылося: на выбарах 1995-1996 гадоў дэмакраты спаборнічалі са старой элітай. Ельцын перамог, падкруціўшы па дарозе правілы гульні на сваю карысць – праз кантроль над тэлебачаннем і фінансаванне кампаніі алігархамі.
На наступных выбарах іх падкруцілі яшчэ крыху, і яшчэ, і яшчэ.

Вынік праз пэўны час паказальны: у Польшчы выбары былі сумленнымі, на іх перамагла старая эліта, і нічога страшнага не адбылося. У Расіі выбары былі несумленнымі дзеля таго, каб старая эліта не перамагла, а ў выніку атрымаўся нашмат горшы зыход.
У доўгатэрміновай перспектыве мае значэнне не тое, хто менавіта апынуўся ва ўладзе ў канкрэтны момант, а па якіх правілах ён туды трапіў.
Польшча, 1993
Дэмакраты, якія вытурылі камуністаў, прайгралі выбары. Камуністы выйгралі і кіравалі краінай чатыры гады. Праўда, ужо па новых правілах. Гэта добры тэст: дэмакраты былі гатовыя аддаць уладу, а былая старая эліта была гатовая ўзяць уладу і граць па-новаму. Лічыцца, што пасля дзвюх такіх мірных ратацый улады сістэма ўжо адносна бяспечная і можа самастойна падтрымліваць пэўны ўзровень дэмакратычнасці. Праўда, не ўсё было гладка. Лех Валенса, прэзідэнт з дэмакратычнага лагера, у нейкі момант спрабаваў граць не па правілах і бліжэй да канца свайго тэрміна хацеў зладзіць рэферэндум.
Гэтага не адбылося, але сам факт паказальны: нават дэмакраты, якія перамаглі, не заўжды дзейнічаюць дэмакратычна. І дарэшты розныя бакі тады так і не пагадзіліся на агульныя правілы гульні. Частка больш правага крыла былой апазіцыі лічыла стол перамоў здрадай, а саму рэспубліку – пабудаванай на нелегітымных падставах, якія рана ці позна прыйдзецца перапісваць. Гэтая крыўда нікуды не падзелася і праз дзесяцігоддзі стала палівам для аўтарытарнага праекта.
Расія, 1993–1996
Гэта прыклад таго, наколькі кепска могуць развівацца падзеі. У 1993 годзе канфлікт прэзідэнта Ельцына і парламента дайшоў да выкарыстання танкаў і штурму будынка парламента. Нармальнай мірнай ратацыі пасля гэтага ўжо не адбылося: на выбарах 1995-1996 гадоў дэмакраты спаборнічалі са старой элітай. Ельцын перамог, падкруціўшы па дарозе правілы гульні на сваю карысць – праз кантроль над тэлебачаннем і фінансаванне кампаніі алігархамі.
На наступных выбарах іх падкруцілі яшчэ крыху, і яшчэ, і яшчэ.

Вынік праз пэўны час паказальны: у Польшчы выбары былі сумленнымі, на іх перамагла старая эліта, і нічога страшнага не адбылося. У Расіі выбары былі несумленнымі дзеля таго, каб старая эліта не перамагла, а ў выніку атрымаўся нашмат горшы зыход.
Каб правілы не падтасоўваліся на карысць якога-кольвек боку, мусіць існаваць сістэма стрымак і проціваг. Добрым стрымальным фактарам можа стаць наяўнасць пункту прыцягання, умоўнага якара. Пункт прыцягання задае правілы тым, хто хоча быць побач з ім, і тым самым уплывае на правілы гульні ўнутры краіны. Добры прыклад – Еўразвяз: краіны, якія хочуць эканамічных выгод ад блізкасці да яго, вымушаныя змяняць электаральнае заканадаўства, свабоду медыя і гэтак далей. І нават не самыя дэмакратычныя рэжымы ў памкненні да эканамічных выгод ідуць на гэтыя змены, прынамсі часткова.
Якар працуе праз:
Эканамічнамічнае прыцяганне (вялікі рынак, доступ да грошай)
Наяўнасць умоў для атрымання выгод (ільготы даюцца толькі пры выкананні пэўных сацыяльных ці эканамічных умоў)
Уплыў на заканадаўства (абавязацельствы па далучэнні да Жэнеўскай канвенцыі і іншых сістэм міжнароднага права)
[02] ЭРОЗІЯ ДЭМАКРАТЫЧНЫХ ІНСТЫТУТАЎ
У перацягванні каната паміж элітарнымі групамі можа быць некалькі падыходаў. Ёсць сілавы захоп улады, грубы, з танкамі. Калі моцны актар, заручыўшыся падтрымкай Чорнага Рыцара, прыходзіць на чале войска і сілай адбірае ўладу, адзінаасобна змяняе правілы. Заднім днём такі захоп лёгка распазнаць: калі страляюць па парламенце, штосьці відавочна пайшло не так.

Але ёсць і іншы, ціхі сцэнар. Усталёўваюцца нармальныя дэмакратычныя прывілы, а потым па гэтых самых правілах да ўлады прыходзіць гулец настолькі моцны, што аказваецца ў стане гэтыя правілы перайначыць знутры. Супраць грубага сілавога захопу складана штосьці зрабіць загадзя. А вось да ціхага, дэмакратычнага захопу можна рыхтавацца на ўзроўні правілаў і інстытутаў.
Як звычайна выглядае ціхі захоп улады:
Супермандат.
Хтосьці атрымлівае вельмі шмат галасоў ці месцаў у парламенце. У Польшчы партыя, якая потым рабіла аўтарытарныя захады, набрала менш за палову галасоў ад усіх выбарцаў, але больш за палову мандатаў у абедзвюх палатах парламента.
Удар па трох кропках.
Носьбіт супермандата пачынае біць па судах, медыя і нейтральнай прафесійнай бюракратыі. Гэта альтэрнатыўныя цэнтры ўлады і галоўныя крыніцы інфармацыі, здатныя затармазіць ці змякчыць кепскія рашэнні. Тут дзейнічае эфект даміно. Захоп аднаго інстытута палягчае захоп наступнага. Узялі пад кантроль суды – далей прасцей ціснуць на медыя. Узялі пад кантроль медыя – далей прасцей прасоўваць патрэбную карціну таго, што адбываецца, і ціснуць на бюракратыю.
Выкарыстанне надзвычайных сітуацый.
Філосаф і юрыст часоў нацысцкай Германіі Карл Шміт пісаў, што сапраўдны валадар – гэта той, хто здатны ўвесці надзвычайнае становішча. Варта назіраць, як улады паводзяцца падчас сапраўдных надзвычайных сітуацый: кавіду, міграцыйнага крызісу і падобнага. Калі базавыя дэмакратычныя механізмы ў такія моманты намагаюцца абысці, напрыклад, перадаць рашэнне па правілах галасавання міністру замест канстытуцыйнага суда, – гэта трывожны знак.
Наратыў аб нелегітымнасці старых інстытутаў.
Старая эліта кепская, рэпрэсавала людзей, а значыць – усе нейтральныя інстытуты, дзе засталіся яе людзі, належыць зачыніць і перасабраць нанава. Частка гэтай аргументацыі можа мець сваю праўду. Але момант, калі прапануецца зачыніць і перазаснаваць інстытут на новых правілах, амаль заўжды азначае, што новыя правілы будуць напісаныя на карысць тых, хто цяпер ва ўладзе.
Акрамя чатырох пералічаных пунктаў для ціхага захопу улады, прэтэндэнты могуць актыўна выкарыстоўваць любыя магчымасці для несправядлівай канкурэнцыі. Важна разумець, што самі выбары досыць рэдка бываюць яскравай прыкметай змены ці захопу ўлады. За імі сочаць міжнародныя назіральнікі і назіральніцы, і на прамую фальсіфікацыю наважыцца не кожны аўтарытарны лідар. Сапраўдны адкат адбываецца раней, у няроўнай канкурэнцыі да галасавання.
Гістарычная даведка
Польшча, лета–восень 2023 года.
Дзяржаўны паліўны канцэрн Orlen кантраляваў каля 65% польскага рынку паліва. На чале канцэрна быў чалавек з кіруючай партыі. Перад парламенцкімі выбарамі Orlen рэзка знізіў кошты на бензін і дызель і ўтрымліваў іх заўважна ніжэй за рынкавыя насуперак таму, што кошты на паліва ва ўсім астатнім рэгіёне раслі. Прыватныя сеткі заправак былі вымушаныя падладжвацца пад гэтыя кошты, каб не губляць кліентаў і кліентак, а прэзідэнт кампаніі публічна паабяцаў, што кошты на паліва пратрымаюцца да дня галасавання.
Аналітыкі і прэса наўпрост звязвалі гэта з памкненнем кіруючай партыі набыць лаяльнасць выбарцаў. Пры гэтым самі выбары прайшлі сумленным міжнародна прызнаным чынам, і кіруючая партыя іх прайграла. Скажонай была не сама працэдура галасавання, а канкурэнцыя да яе. У аднаго боку ў руках апынуўся рэсурс дзяржаўнай кампаніі, у астатніх яго не было.
Можа здарыцца так, што першапачаткова чалавек, які імкнуўся да ўлады, быў шчыра дэмакратычным у сваіх мэтах. Але ў працэсе штосьці пайшло не так, і існуючая аўтарытарная сістэма яго пакрысе змяніла. Гэта добра заўважна збоку, але можа быць невідавочна знутры.
Калі вас раздражняе свабодная прэса ці хочацца прыстрашыць нязгодных, віншуем, вы выкарыстоўваеце метады, з якімі змагаліся. Дэмакраты, якія выйграюць уладу дэмакратычным чынам, не застрахаваныя ад таго, каб паводзіцца аўтарытарна. Розніца паміж вамі і той уладай, якой вы прыйшлі на змену, у такі момант застаецца толькі ў ідэалагічнай афарбоўцы, паколькі метады супадаюць.
Як зразумець, што аўтарытарным лідарам ці лідаркай сталі менавіта вы:
Атрымаўшы вялікі мандат, вы найперш падумалі, як хутка выкарыстаць яго, каб разабрацца з судамі, медыя ці нязгоднымі чыноўнікамі і чыноўніцамі
Вы апраўдваеце свае крокі тым, што старая эліта нелегітымная, а значыць інстытуты належыць зачыніць і перасабраць нанава.
Вы карыстаецеся крызісам, каб правесці рашэнні ў абход звычайных працэдур.
Вы б не пагадзіліся жыць па правілах, якія цяпер прапаноўваеце супернікам і суперніцам, апынуўшыся заўтра ў апазіцыі.
Пасля вашых рашэнняў апазіцыі робіцца заўважна складаней канкураваць за ўладу ў будучыні.
Наступны ўрад не зможа адкаціць тыя рэформы, якія вы цяпер прымаеце.
Калі на два і больш пунктаў адказ так, даволі верагодна, што новы аўтарытарны лідар ці лідарка – гэта вы, проста з іншым тварам і іншымі лозунгамі, чым у папярэдняга. Каб не скаціцца ў аўтарытарызм самім і своечасова заўважыць такую тэндэнцыю ў іншых, важна разумець,
як адрозніць рэформу ад захопу:
Адсутнасць сіметрыі.
Ці пагадзіліся б аўтары і аўтаркі рэформы жыць па гэтых жа правілах, апынуўшыся ў апазіцыі? Калі правіла напісанае так, што б’е толькі па цяперашніх апанентах і апанентках, а не па любым будучым гульцы ў гэтай ролі, гэта кепскі знак.
Ускладненне ратацыі.
Наколькі гэтая канкрэтная рэформа ўскладняе ці палягчае для апазіцыі магчымасць канкураваць за ўладу?
Адсутнасць арбітражу.
Што адбываецца з інстытутамі, якія могуць выступаць суддзямі паміж палітычнымі групамі? Перш за ўсё з канстытуцыйным судом? Калі туды дадаюць новыя палаты з пашыранымі паўнамоцтвамі альбо рэзка павялічваюць колькасць суддзяў за кошт новых лаяльных прызначэнняў, гэта трывожны сігнал.
Накірунак вектара.
Ніводная рэформа сама па сабе звычайна нічога не даказвае. Глядзець трэба на накірунак адразу шматлікіх рэформаў. Польская рэформа дзіцячых выплатаў сама па сабе выглядала выдатна: менш дзіцячай беднасці. Але ў кантэксце астатняй палітыкі кіруючай папулісцкай партыі яна пачала выглядаць як купля выбарцаў. Цягам расійскіх электаральных рэформаў 2000-х кожная паасобку выглядала цалкам звычайнай: крыху менш аднамандатных акруг на рэгіянальных выбарах. Але ўсёй серыяй яны паслядоўна абмяжоўвалі ўплыў рэгіянальных элітаў і ўзмацнялі кантроль цэнтра.
Незваротнасць.
Ці змогуць наступныя ўлады пры наступнай ратацыі адкаціць гэтыя рэформы? Калі не, хутчэй за ўсё, вам будуюць сістэму, з якой потым будзе немагчыма выкараскацца, нават выйграўшы выбары. У Польшчы ўрад 2015-2023 гадоў з аўтарытарнымі схільнасцямі пабудаваў менавіта такую сістэму: праз тры гады пасля страты ўлады ён ўсё яшчэ захоўвае сваіх людзей у пракуратуры і частцы міністэрстваў.
Хочацца спрасціць і сказаць, што за новых папулістаў галасуюць выключна тыя, хто прайгралі трансфармацыю. Часткова гэта так, але не цалкам. Электарат такіх партый звычайна неаднастайны: туды трапляюць ультракансерватары, супраціўнікі еўраінтэграцыі ці міграцыі, нацыяналісты, прыхільнікі ці супраціўнікі знешняга заступніка (у залежнасці ад кантэксту) і шматлікія іншыя групы, а не толькі тыя, каму рэформы не прынеслі выгоды.
[03] ДА ЧАГО ЎСЁ ГЭТА МОЖА ПРЫВЕСЦІ
Карціна вымалёўваецца нібыта не надта вясёлая. Колькі б мы ні змагаліся за пабудову дэмакратычнай дзяржавы, нават пасля ўсіх намаганняў, пасля перамогі на новых сумленных выбарах нас можа чакаць паступовы адкат. Важна разумець, што адкат абавязкова будзе. Але ёсць розныя варыянты таго, куды ўсё можа прыйсці за наступныя 5-10-20-30 гадоў.
Добрая дэмакратыя.
Жаданы, але амаль недасягальны варыянт. Для яго патрэбныя час, мноства спроб і памылак і сталыя эліты, а ўсяго гэтага адразу няма ў аніводнай краіне свету.
Дэфектыўная дэмакратыя.
Аптымістычны і цалкам рэалістычны варыянт. Базавыя дэмакратычныя прынцыпы выкананыя: змяняльнасць улады, плюралізм элітаў, незалежнасць судоў, але адначасова – шмат недасканаласцяў, памылак і лакальных асаблівасцяў. Усе знойдуць нагоду для раздражнення і незадаволенасці, але гэта і ёсць самай рэальнай жыццяздольнай перамогай.
Дэмакратычная эрозія і адкат.
Найчасцейшы сцэнар менавіта ў нашым рэгіёне: будуюцца дэмакратычныя інстытуты, затым адбываецца адкат, затым новая спроба аднавіць дэмакратыю. Гэты працэс падобны да маятніка. Гэтак адбывалася ў Венгрыі, Славакіі, Чэхіі, Польшчы.
Канкурэнтны аўтарытарызм.
Бліжэйшы прыклад – Турцыя: улада па сутнасці аўтарытарная, але апазіцыя фармальна яшчэ здатная канкураваць і часам выйграе асобныя выбары. Гэта менш, чым паўнавартасны плюралізм элітаў, але больш, чым яго поўная адсутнасць.
Адкат да поўнага аўтарытарызму ці яго захаванне.
Калі нічога не атрымалася зусім, адкочвацца можа быць і няма ад чаго, проста аўтарытарызм нікуды і не сыходзіў.
Што на практыцы запавольвае адкат, калі ён усё ж пачаўся?
У Польшчы
адносна добра спрацавалі тры рэчы:
Мноства разрозненых цэнтраў супраціву: недзяржаўныя арганізацыі, амбудсмэн па правах чалавека, прафесійныя аб’яднанні юрыстаў і юрыстак і суддзяў, незалежныя медыя. Паасобку кожны з іх часта прайграваў, але разам яны запавольвалі працэс і трымалі грамадства інфармаваным аб тым, што адбываецца. Калі цэнтр супраціву адзін, яго лёгка нейтралізаваць зара́з. Калі іх дзясяткі – гэта нашмат цяжэй. 
Магчымы раскол унутры самой аўтарытарнай кааліцыі. У Польшчы ў нейкі момант прэзідэнт – фармальна з таго ж лагера, што і кіруючая партыя, – адмовіўся падпісваць рэформу судовай сістэмы, карыстаючыся інстытуцыйнай аўтаноміяй сваёй пасады. Рэформа магла дазволіць адправіць у адстаўку ўсіх дзеючых суддзяў Вярхоўнага суда адначасова. Падзел уладаў і незалежнасць асобных пастоў адзін ад аднаго павялічваюць шанец, што хтосьці ўнутры новай аўтарытарнай кааліцыі аднойчы адмовіцца граць па яе правілах.
ЕЗ як рэгулятар і знешні інстытуцыйны якар. Чалецтва ў ЕЗ азначала, што змена ўнутраных правілаў заставалася абмежаванай еўрапейскім правам, рашэннямі Суда ЕЗ і ўмовамі доступу да еўрапейскага фінансавання. Гэта давала ўнутраным апанентам улады дадатковыя прававыя інструменты. А ўрад не мог беспакарана падначаліць сабе суды і падарваць іх незалежнасць. ЕЗ не змог спыніць працэс адкату, але абмяжоўваў свабоду дзеяння ўладаў і падтрымліваў інстытуцыйныя арыенціры для далейшага аднаўлення.
экспертнае меркаванне
KNOWLEDGE
Акно магчымасцей адчыняецца не пад грукат натоўпу, а там, дзе трышчыць сама ўлада, так што цаніце нюх больш за слых. За сталом перамоў ведайце, дзе ваш дастатковы мінімум, а дзе чырвоная мяжа, і не блытайце адно з другім. Памятайце, што за кожную рэформу нехта плаціць, і калі гэтаму “камусьці” не пакінуць месца ўнутры сістэмы, ён вернецца да вас у самы нязручны час, аб’яднаўшыся з іншымі незадаволенымі. Сачыце не за тымі, хто цяпер ва ўладзе, а за правіламі, па якіх гэтыя ўлады змяняюцца. Бо правілы перажываюць любога канкрэтнага кіраўніка. І нават дамогшыся свайго, не спыняйцеся прынюхвацца: любыя змены маюць кароткатэрміновыя і доўгатэрміновыя наступствы. Першыя надыходзяць адразу, у адказ на правядзенне рэформаў. Другія праяўляюцца паступова і могуць стаць нечаканасцю.
А цяпер нас чакаюць у Катабланцы.
Найгучнейшы трывожны званочак – гэта спробы змяніць менавіта электаральнае заканадаўства: правілы галасавання, фінансавання партый, рэгістрацыі партый. Тыя, хто замахваюцца на гэта, наўпрост намагаюцца прыбраць той самы базавы мінімум дэмакратыі: плюралізм элітаў.
Электаральныя і дэмакратычныя асновы лепш закладваць адразу і па магчымасці на ўзроўні канстытуцыі, пакуль для гэтага ёсць палітычная воля і мандат. Змяніць канстытуцыю заднім днём амаль заўжды складаней: для гэтага звычайна патрэбна нашмат больш галасоў, чым для звычайнага закону, і такі мандат сабраць заўважна цяжэй, чым у момант, калі грамадства толькі што прайшло праз перамены. Дабудоўваць дэталі можна і паступова, па ходу справы, але саму дэмакратычную базу разумней закласці як мага раней.

Важна зразумець, што ідэальная дэмакратыя слаба дасягальная ў рэальным свеце. Але недасканалая дэмакратыя, калі за яе ёсць каму пазмагацца, – гэта ўжо сапраўдная перамога. Далей усе гэтыя механізмы прыйдзецца праверыць не ў тэорыі, а на практыцы, роўна за тым сталом перамоў і ў тых рашэннях, якія вы прымеце самі.
На гэтым мы развітваемся з Катабланкай. Наперадзе ў яе выбары, спрэчкі, памылкі і новыя спробы – усё як у сапраўднай маладой дэмакратыі. Хай яе інстытуты мацнеюць, правілы перажываюць любых кіраўнікоў і кіраўніц, а коцікі знаходзяць у сабе моц адстойваць тое, што пабудавалі.
Дэмакратыю не пабудаваць аднойчы і назаўжы. Яе прыйдзецца будаваць усё жыццё, патрошкі, не адцягваючыся. І ў гэтым ужо ёсць перамога. Поспехаў, коцікі.